KREATYWNI

NIEZAWODNI

GODNI ZAUFANIA

604 555 333


NOWE NARZĘDZIA W WALCE Z ZATORAMI PŁATNICZYMI, CZYLI JAK ZDYSCYPLINOWAĆ NIERZETELNYCH DŁUŻNIK√ďW

Mało kto wie, że począwszy od 1 stycznia 2020 roku weszły w życie przepisy1, dające przedsiębiorcom narzędzia do walki z zatorami płatniczymi. Jak wskazało Ministerstwo Rozwoju: ‚ÄěWedług szacunk√≥w od 80 do 90 proc. przedsiębiorstw w Polsce nie otrzymuje zapłaty w ustalonym terminie‚ÄĚ2, co stanowi dane sprzed wybuchu pandemii koronawirusa. Można zatem zaryzykować stwierdzenie, że sytuacja przedsiębiorc√≥w uległa obecnie pogorszeniu. Stąd też, warto już dzisiaj zapoznać się z nieco zapomnianymi i zepchniętymi na margines przepisami.

W praktyce nierzadko zdarza się, że z uwagi na przewagę negocjacyjną jednej ze stron ‚Äď termin zapłaty określony w umowie pomiędzy przedsiębiorcami zostaje nadmiernie wydłużony w stosunku do termin√≥w ustawowych, uregulowanych w ustawie o przeciwdziałaniu nadmiernym op√≥źnieniom w transakcjach handlowych3, dalej: "u.p.n.o." (dotychczasowa nazwa tej ustawy: ustawa o terminach zapłaty w transakcjach handlowych).

Tymczasem, termin zapłaty nie powinien co do zasady przekraczać 60 dni (art. 7 ust. 2 i 2a u.p.n.o.). Jak wskazało Ministerstwo Rozwoju4 w 2017 roku ponad 50 % polskich firm zostało zmuszonych do zaakceptowania dłuższych termin√≥w płatności. Projektodawca zauważył, że firmy należące do tzw. sektora małych i średnich przedsiębiorstw, jako słabsze strony transakcji, są niejednokrotnie zmuszane do finansowania działalności operacyjnej dużych przedsiębiorstw, kt√≥re wymuszają nawet 180-dniowe terminy płatności.

Swoistym remedium na powyższe zjawisko, stało się m.in. zakwalifikowanie tzw. ‚Äěnieuzasadnionego wydłużania termin√≥w zapłaty za dostarczone towary lub wykonane usługi‚ÄĚ ‚Äď jako czynu nieuczciwej konkurencji (vide: znowelizowany art. 3 ust. 2 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji5, dalej: ‚Äěu.z.n.k.‚ÄĚ). Oznacza to, że przedsiębiorca może wystąpić na drogę postpowania sądowego z dodatkowymi roszczeniami finansowymi (i nie tylko) p-ko przedsiębiorcy, kt√≥ry dopuszcza się w/w czynu nieuczciwej konkurencji, o czym poniżej.

Jakkolwiek dotychczas, tj. przed 1 stycznia 2020 roku, można było pr√≥bować dowodzić, że nadmierne wydłużanie termin√≥w zapłaty stanowi czyn nieuczciwej konkurencji (w art. 3 ¬ß 2 u.z.n.k. zawarty jest otwarty katalog czyn√≥w), to obecnie istnieje po temu wyraźna podstawa prawna ‚Äď vide art. 17g u.z.n.k.:

Czynem nieuczciwej konkurencji jest nieuzasadnione wydłużanie termin√≥w zapłaty za dostarczone towary lub wykonane usługi, polegające w szczeg√≥lności na:

1) naruszeniu przepis√≥w ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym op√≥źnieniom w transakcjach handlowych (Dz. U. z 2019 r. poz. 118 i 1649);

2) rażącym odstępstwie od dobrych praktyk handlowych, kt√≥re narusza zasadę działania w dobrej wierze i zasadę rzetelności;

3) niedostosowaniu do harmonogramu dostawy towar√≥w lub harmonogramu wykonania usługi;

4) nieuwzględnieniu właściwości towaru lub usługi, kt√≥re są przedmiotem umowy.

Przepis zawiera katalog otwarty, gdyż używa wyrażenia ‚Äěw szczeg√≥lności‚ÄĚ. Zatem, możliwe jest wykazanie, że także inne zachowania przedsiębiorcy, związane z wydłużaniem termin√≥w zapłaty, mogą stanowić w/w czyn nieuczciwej konkurencji, wtedy gdy są sprzeczne z prawem lub z dobrymi obyczajami, a także gdy zagrażają lub naruszają interes innego przedsiębiorcy lub klienta (vide: art. 3 ¬ß 1 u.z.n.k.).

Wracając do wskazanych w przepisie przykładowych działań, kt√≥re mogą stanowić czyn nieuczciwej konkurencji ‚Äď należy przede wszystkim wyjaśnić, jakie zachowania stanowią naruszenie przepis√≥w u.p.n.o., a także jakie działania stanowią rażące odstępstwo od dobrych praktyk handlowych.

Ot√≥ż, u.p.n.o. określa maksymalne dopuszczalne terminy zapłaty w transakcjach handlowych. Ustawa dotyczy zar√≥wno sytuacji, gdy terminy zapłaty zostały określone przez strony transakcji handlowej w umowie, jak i przypadk√≥w, gdy strony termin√≥w takich nie ustaliły. Zatem za zachowanie sprzeczne z ustawą należy rozumieć ‚Äězapłatę lub ustalanie termin√≥w zapłaty z naruszeniem przepis√≥w ustawy‚ÄĚ4.

Dotychczas, tj. do 1 stycznia 2020 roku, ustawodawca nie r√≥żnicował termin√≥w zapłaty w zależności od wielkości przedsiębiorstwa¬† dłużnika. Jednakże, obecnie art. 7 ust. 2 u.p.n.o. zawiera regulację og√≥lną w następującym brzmieniu:

Termin zapłaty określony w umowie nie może przekraczać 60 dni, liczonych od dnia doręczenia dłużnikowi faktury lub rachunku, potwierdzających dostawę towaru lub wykonanie usługi, chyba że strony w umowie wyraźnie ustalą inaczej i pod warunkiem że ustalenie to nie jest rażąco nieuczciwe wobec wierzyciela, z wyłączeniem ust. 2a.

- natomiast art. 7 ust. 2a u.p.n.o. regulację szczeg√≥lną dotyczącą tzw. relacji asymetrycznych, tj. relacji, w kt√≥rych wierzycielem jest mikro-, mały lub średni przedsiębiorca, dalej jako: ‚ÄěMŚP‚ÄĚ ‚Äď z kolei, dłużnikiem jest tzw. duży przedsiębiorca (nienależący do sektora MŚP) ‚Äď w następującym brzmieniu:

Termin zapłaty określony w umowie nie może przekraczać 60 dni, liczonych od dnia doręczenia dłużnikowi faktury lub rachunku, potwierdzających dostawę towaru lub wykonanie usługi, jeżeli dłużnikiem zobowiązanym do zapłaty za towary lub usługi jest duży przedsiębiorca, a wierzycielem jest mikroprzedsiębiorca, mały przedsiębiorca albo średni przedsiębiorca. W przypadku gdy strony ustalą harmonogram spełnienia świadczenia pieniężnego w częściach, termin ten stosuje się do zapłaty każdej części świadczenia pieniężnego.redni przedsiębiorca.

Oznacza to, że co do zasady termin zapłaty w transakcjach handlowych wynosi 60 dni z możliwością umownego wydłużenia terminu ustawowego. Jednakże, z uwagi na zjawiska nadmiernie wydłużonych termin√≥w zapłaty względem przedsiębiorc√≥w należących do sektora MŚP ‚Äď zasada og√≥lna została zmodyfikowana. W tzw. relacjach asymetrycznych, gdy wierzycielem jest słabsza strona umowy ‚Äď nie ma obecnie możliwości wydłużenia 60-dniowego terminu zapłaty w umowie.¬†

Na marginesie przypominam, że zgodnie z przepisami unijnymi6 , kryteriami wyr√≥żniającymi mikro-, małych i średnich przedsiębiorc√≥w są ilość zatrudnianych pracownik√≥w, a także wysokość rocznego obrotu lub wysokość rocznej sumy bilansowej, tj. odpowiednio w przypadku: (i) tzw. mikroprzedsiębiorcy ‚Äď mniej niż 10 pracownik√≥w oraz co najwyżej 2 mln EUR, (ii) tzw. małego przedsiębiorcy ‚Äď mniej niż 50 pracownik√≥w oraz co najwyżej 10 mln EUR, (iii) tzw. średniego przedsiębiorcy ‚Äď mniej niż 250 pracownik√≥w oraz co najwyżej¬† 50 mln EUR (roczny obr√≥t) lub 43 mln EUR (roczna suma bilansowa).

Zatem w sytuacji, gdy w umowie określono terminy płatności dłuższe niż przewidziane w ustawie lub gdy dłużnik op√≥źnia się ze spełnieniem świadczenia ponad terminy ustawowe bez uzasadnienia (co nie obejmuje przyczyn od dłużnika niezależnych) ‚Äď w√≥wczas wierzyciel będzie posiadał uprawnienia:

  • wynikające z ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym op√≥źnieniom w transakcjach handlowych, m.in.:
  1. możliwość naliczania odsetek ustawowych za op√≥źnienie w transakcjach handlowych ‚Äď co do zasady w podwyższonej wysokości r√≥wnej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego oraz aż dziesięciu punkt√≥w procentowych;
  2. możliwość odstąpienia albo wypowiedzenia umowy, jeżeli umowny termin zapłaty przekracza 120 dni (nowo dodany art. 7 ust. 3a u.p.n.o.);
  3. możliwość powoływania się wobec dłużnika na fakt, że zamiast termin√≥w zapłaty sprzecznych z ustawą ‚Äď strony obowiązują terminy ustawowe (nowo dodany art. 13 ust. 2 u.p.n.o.);
  4. możliwość dochodzenia wyższej rekompensaty koszt√≥w odzyskiwania należności, kt√≥ra obecnie wynosi:
    (i)¬†¬† ¬†40 euro ‚Äď gdy wartość świadczenia pieniężnego nie przekracza 5.000 zł;
    (ii)¬†¬† ¬†70 euro ‚Äď gdy wierzyciel dochodzi od 5.000 zł do 50.000 zł;
    (iii)¬†¬† ¬†100 euro ‚Äď gdy wartość świadczenia pieniężnego jest r√≥wna lub wyższa od 50.000 zł.

  • wynikające z ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji i dochodzone na drodze pow√≥dztwa cywilnego przed sądem powszechnym, tj. m.in. roszczenie o: (i) zaniechanie niedozwolonych działań, poprzez zaprzestanie stosowania nadmiernie wydłużonych termin√≥w zapłaty (bez względu na to, czy w rzeczywistości takie działanie miało negatywne konsekwencje dla wierzyciela), (ii) usunięcie skutk√≥w niedozwolonych działań, (iii) naprawienie wyrządzonej szkody na zasadach og√≥lnych (tj. poprzez zapłatę odszkodowania za poniesioną przez wierzyciela szkodę, jak i utracone przez niego korzyści), a także (iv) wydanie bezpodstawnie uzyskanych korzyści (vide: art. 18 u.z.n.k.).
Na tle powyższego powstaje uzasadnione pytanie, czy przekraczanie umownych termin√≥w zapłaty, o ile mieszczą się w maksymalnych terminach, wskazanych w u.p.n.o., stanowi czyn nieuczciwej konkurencji? Na to pytanie należy odpowiedzieć przecząco ‚Äď art. 17g pkt 1 u.z.n.k. odnosi się bowiem do naruszenia przepis√≥w ustawy, a nie postanowień umowy pomiędzy stronami (vide: Liput J., Zatory płatnicze z perspektywy ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, w: Ograniczanie zator√≥w płatniczych. Praktyczny przewodnik. WKP 2020).

Ponadto, z nieuzasadnionym wydłużaniem termin√≥w zapłaty będziemy mieć do czynienia r√≥wnież w sytuacji, gdy dłużnik będzie postępował sprzecznie z kodeksami dobrych praktyk przyjętymi w jego branży, czy też kodeksami etycznymi lub zawodowymi, obowiązującymi np. przedstawicieli wolnych zawod√≥w. Ustawodawca odwołał się bowiem do dobrych praktyk handlowych, wypracowanych modeli działania, stanowiących pewien zbi√≥r ‚Äěprzepis√≥w‚ÄĚ wewnętrznych przyjętych przez dany sektor (czy też samorząd zawodowy), kt√≥re to postanowienia nie stanowią jednak przepis√≥w powszechnie obowiązujących każdego przedsiębiorcę w Polsce.

Należy przy tym zaznaczyć, że odstępstwo od dobrych praktyk handlowych ma być rażące, tj. niemalże ‚Äěbijące po oczach‚ÄĚ, a przy tym naruszać zasadę działania w dobrej wierze oraz zasadę rzetelności, a więc zgodnie z dobrymi obyczajami, zasadami uczciwego obrotu oraz lojalności i zaufania7.

Podsumowując, pozycja prawna przedsiębiorcy stającego wobec nierzetelnych zachowań dłużnik√≥w, w tym np. nieuzasadnionego ‚Äěodwlekania‚ÄĚ płatności z uwagi na pandemię, została obecnie wzmocniona poprzez prywatnoprawne środki ochrony.

Obok środk√≥w dochodzenia roszczeń na drodze sądowej, ustawodawca wprowadził także liczne instrumenty o charakterze publicznoprawnym, mające na celu zwalczanie zator√≥w płatniczych, m.in. możliwość nakładania kar pieniężnych przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsument√≥w na firmy, kt√≥re najbardziej ociągają się z płaceniem kontrahentom (art. art. 13a-13zb u.p.n.o.). Jednakże, jest to temat rozległy i zasługujący na odrębne om√≥wienie.

Patrycja Olejnik
Aplikant Radcowski

 

Podstawy prawne, źr√≥dła oraz przypisy:
1 ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie niekt√≥rych ustaw w celu ograniczenia zator√≥w płatniczych (Dz. U. poz. 1649);
2 https://www.gov.pl/web/rozwoj/walka-z-zatorami-platniczymi
3 ustawa z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym op√≥źnieniom w transakcjach handlowych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 935 z p√≥źn. zm.).
4 druk sejmowy nr 3475 ‚Äď uzasadnienie rządowego projektu ustawy o zmianie niekt√≥rych ustaw w celu ograniczenia zator√≥w płatniczych;
5 ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1010 z p√≥źn. zm.);
6 załącznik Nr 1 ‚Äď Definicja MŚP do rozporządzenia komisji (UE) Nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 roku, uznającego niekt√≥re rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktat;
7 zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 23 lipca 2015 r., sygn. akt: I CSK 360/14: ‚Äěw dobrej wierze jest ten, kto powołując się na przysługujące mu prawo błędnie przypuszcza, że prawo to mu przysługuje, jeśli tylko owo błędne przypuszczenie w danych okolicznościach sprawy uznać należy za usprawiedliwione‚ÄĚ. Z kolei, odnosząc się do rzetelności tzw. ‚Äěkupieckiej‚ÄĚ, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 czerwca 2010 roku, sygn. akt: IV CSK 555/09 podni√≥sł, co następuje: ‚ÄěSzczeg√≥lne znaczenie mają reguły uczciwości i rzetelności tzw. "kupieckiej", kt√≥rych należy wymagać od przedsiębiorcy - profesjonalisty na rynku, a mianowicie przestrzegania dobrych obyczaj√≥w, zasad uczciwego obrotu, rzetelnego postępowania czy lojalności i zaufania‚ÄĚ.