KREATYWNI

NIEZAWODNI

GODNI ZAUFANIA

604 555 333

NADZWYCZAJNA ZMIANA STOSUNKÓW, CZYLI SZANUJ KONTRAHENTA SWEGO BO MOŻESZ MIEĆ GORSZEGO

Wielu przedsiębiorc√≥w ‚Äď w związku z pandemią ‚Äď niemal z dnia na dzień utraciło płynność finansową. Pomimo proponowanych rozwiązań w postaci tzw. ‚ÄěTarcz Antykryzysowych‚ÄĚ, nadal zmuszeni są wybierać, kt√≥re kontrakty realizować, a kt√≥re rozwiązać lub - w braku takiej możliwości ‚Äď z kt√≥rych kontrakt√≥w przestać się wywiązywać.

Istnieje jednak rozwiązanie pośrednie jakim jest renegocjacja warunk√≥w um√≥w, czyli zmiana zasad ich wykonywania na czas trwania epidemii.

Renegocjacje wymagają jednak: po pierwsze, dobrej woli obu stron stosunku umownego, po drugie ‚Äď poczynienia wzajemnych ustępstw.

Przed przystąpieniem do renegocjacji warto określić pozycję negocjacyjną ‚Äď zar√≥wno swoją, jak i swojego partnera biznesowego. Jako punkt wyjścia koniecznie ustal BATNA dla danego kontraktu (ang. ‚ÄěBest Alternative To Negotiated Agreement‚ÄĚ), tj. najlepszą z alternatyw dla negocjowanego kontraktu. Przez ten pryzmat należy oceniać każde rozwiązanie, kt√≥re znajdzie się na przysłowiowym ‚Äěstole negocjacyjnym‚ÄĚ.

Zastan√≥w się, czy jesteś w stanie zaoferować kontrahentowi jakiś dodatkowy ‚Äěbonus‚ÄĚ za cenę tymczasowych ustępstw. Być może kontrahent będzie skłonny wsp√≥łpracować na korzystniejszych dla siebie warunkach w przyszłości, gdy sytuacja na rynku się ustabilizuje?

Pamiętaj, że do kontraktu można wprowadzić przer√≥żne rozwiązania ‚Äď i w zależności od potrzeb nadać im skuteczność prawną od daty podpisania aneksu (np. co do tymczasowych ustępstw) albo od określonej, lub możliwej do określenia daty w przyszłości (np. co do warunk√≥w wsp√≥łpracy po ustaniu epidemii).

Przykładowo: ‚ÄěStrony nadają skuteczność prawną niniejszemu postanowieniu począwszy od dnia ‚Ķ / po upływie 3 miesięcy od podpisania niniejszego aneksu / po ustaniu epidemii COVID-19‚ÄĚ.

Zgodną wolą stron do aneksu można wprowadzić dowolne postanowienia, należy jednak pamiętać, aby pozostać w granicach swobody um√≥w (vide: ramka), a także zachować ekwiwalentność, tj. wzajemność świadczeń (co jest szczeg√≥lnie ważne dla cel√≥w podatkowych). Strony mogą r√≥wnież w każdej chwili rozwiązać stosunek umowy ‚Äď na mocy obop√≥lnego porozumienia.

Art. 3531. [Zasada swobody umów]

Strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom wsp√≥łżycia społecznego.

Analogicznie, oceń r√≥wnież WATNA dla tego kontraktu (ang. ‚ÄěWorst Alternative To Negotiated Agreement‚ÄĚ), tj. najgorszą z alternatyw dla negocjowanego kontraktu. Innymi słowy, jaki jest najgorszy możliwy rezultat negocjacji, na kt√≥ry możesz sobie jeszcze pozwolić (tj. warunek graniczny ‚Äď poniżej, kt√≥rego nie możesz zejść).

Co jednak zrobić, gdy kontrahent w og√≥le nie zgadza się na negocjacje nowych warunk√≥w albo propozycja, przy kt√≥rej obstaje znajduje się poniżej Twojej WATNA?

Zdarzą się niestety sytuacje, w kt√≥rych kontrahenci nie okażą woli negocjacji lub zaproponują rozwiązania nie do przyjęcia. W√≥wczas:

Zbadaj, co grozi w przypadku niewywiązania się z umowy (kary umowne, odsetki za op√≥źnienie, jeśli tak to w jakiej wysokości?). Sprawdź, czy strony mają możliwość jednostronnego rozwiązania umowy i w jakim trybie? Oszacuj, jakie koszty będą się z tym wiązały (np. zapłata odstępnego).

Pamiętaj, że wypowiedzenie r√≥żni się w skutkach prawnych od odstąpienia. Wypowiedzenie odnosi bowiem skutek prawny na przyszłość (od daty rozwiązania umowy do przodu), a odstąpienie na przeszłość (od daty odstąpienia od umowy do tyłu ‚Äď w praktyce niwelacja kontraktu od daty jego zawarcia), co oznacza, że przy odstąpieniu strony muszą zwr√≥cić sobie wszystko, co wzajemnie do tej pory świadczyły (!).

Uwaga!

O trybie jednostronnego rozwiązania umowy będzie decydował charakter stosunku prawnego (co do zasady, czy jest to umowa o świadczenie jednorazowe ‚Äď w√≥wczas właściwe będzie odstąpienie, czy też umowa o charakterze ciągłym, gdy strony są ze sobą związane na miesiące lub niejednokrotnie lata ‚Äď wtedy odpowiednie jest wypowiedzenie), a nie nazwa trybu rozwiązania umowy, kt√≥rą strony błędnie przyjęły w umowie.

Zwr√≥ć uwagę na fakt, że niekt√≥re kontrakty mogą być rozwiązane jedynie w wyraźnie wskazanych przypadkach ‚Äď np. umowę najmu zawartą na czas oznaczony można wypowiedzieć jedynie w wypadkach określonych w umowie (vide: art. 673 ¬ß 3 k.c.). Oznacza to, że jeżeli umowa najmu nie przewidziała szczeg√≥lnych sytuacji, w kt√≥rych możliwe jest wypowiedzenie przez obie lub kt√≥rąkolwiek ze stron, w√≥wczas strony pozostaną związane umową do zakończenia okresu jej obowiązywania. Należy zatem przeanalizować treść umowy r√≥wnież pod tym kątem.

Jeżeli jednak niewykonanie umowy wiąże się ze zbyt dużym ryzykiem, albo nie możesz pozwolić sobie na jednostronne rozwiązanie umowy ‚Äď w√≥wczas możesz powołać się na tzw. nadzwyczajną zmianę stosunk√≥w ‚Äěrebus sic stantibus‚ÄĚ.

Co do zasady, um√≥w należy dotrzymywać ‚Äď ‚Äěpacta sunt servanda‚ÄĚ. Przedmiotowa zasada nie posiada jednak charakteru absolutnego, czy też bezwzględnego ‚Äď szczeg√≥lnie w obecnych, pokomplikowanych czasach. O powyższym najlepiej świadczy fakt, że ustawodawca nadał sądom powszechnym uprawnienie do oznaczenia na nowo sposobu wykonywania zobowiązań umownych, obniżenia lub podwyższenia wysokości świadczenia, a nawet rozwiązania umowy:

Art. 3571. [Rebus sic stantibus]

¬ß 1. Jeżeli z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunk√≥w spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą, czego strony nie przewidywały przy zawarciu umowy, sąd może po rozważeniu interes√≥w stron, zgodnie z zasadami wsp√≥łżycia społecznego, oznaczyć spos√≥b wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia lub nawet orzec o rozwiązaniu umowy. Rozwiązując umowę sąd może w miarę potrzeby orzec o rozliczeniach stron, kierując się zasadami określonymi w zdaniu poprzedzającym.

Co rozumieć przez nadzwyczajną zmianę stosunków?

Jest to: ‚Äě(‚Ķ) taki stan rzeczy, kt√≥ry zdarza się rzadko, jest niebywały, niezwykły (‚Ķ) chodzi o okoliczności, kt√≥re nie są objęte typowym ryzykiem umownym, a ponadto są obiektywne i niezależne od stron‚ÄĚ (vide: Wiśniewski T. Art. 357(1). W: Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część og√≥lna, wyd. II. WKP, 2018). Przykładem nadzwyczajnej zmiany stosunk√≥w, kt√≥rym posługują się od lat przedstawiciele doktryny prawa oraz judykatura jest właśnie EPIDEMIA.

Kiedy można zastosować klauzulę rebus sic stantibus?

W celu skutecznego powołania się na klauzulę rebus sic stantibus należy udowodnić, że w wyniku nadzwyczajnej zmiany stosunk√≥w pojawiła się: (i) nadmierna trudność w spełnieniu świadczenia ‚Äď tj. spełnienie świadczenia jest możliwe, lecz połączone ze znacznymi trudnościami natury technicznej, lub praktycznej, albo (ii) zagrożenie rażącą stratą ‚Äď związane z koniecznością wydatkowania ponadprzeciętnych sum pieniężnych.

Ponadto, pow√≥d powinien wykazać, że strony nie przewidywały nadzwyczajnej zmiany stosunk√≥w, a także że pomiędzy nadzwyczajną zmianą stosunk√≥w (np. epidemią), a trudnościami w spełnieniu świadczenia albo zagrożeniem rażącą stratą występuje związek przyczynowo-skutkowy.

Sądowe dochodzenie zmiany lub rozwiązania umowy w obecnych realiach

Nie jest możliwa jednostronna zmiana lub rozwiązanie umowy ‚Äď na klauzulę nadzwyczajnej zmiany stosunk√≥w ‚Äěrebus sic stantibus‚ÄĚ można powołać się jedynie na drodze postępowania sądowego. Jeżeli w wyniku epidemii COVID-19 zostały spełnione w/w przesłanki ‚Äď to wyłącznie sąd jest uprawniony do ‚Äěprzymusowego‚ÄĚ ukształtowania wzajemnych praw i obowiązk√≥w stron.

Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, aby strona wezwała kontrahenta do zmiany, a nawet rozwiązania umowy pod rygorem wystąpienia na drogę postępowania sądowego. Jak w wielu przypadkach, r√≥wnież tutaj ważna jest psychologia.

Jeżeli jednak i to nie podziała na wyobraźnię kontrahenta, należy zabrać się za gromadzenie dowod√≥w, kt√≥re posłużą do wykazania zasadności roszczeń strony. Należy przyłożyć do tego szczeg√≥lną wagę oraz staranność, gdyż w procesie cywilnym to na stronie wytaczającej pow√≥dztwo spoczywa ciężar wykazania fakt√≥w, z kt√≥rych wywodzi skutki prawne. Pamiętaj, sąd cywilny co do zasady nie wyręczy Ciebie, jako powoda w dochodzeniu swoich racji (!).

I tutaj, ukazuje się niewątpliwa ‚Äěcienkość tematu‚ÄĚ. Ot√≥ż, sądy kt√≥re już dotychczas były delikatnie rzecz ujmując ‚Äěmocno obłożone, a przez to mało wydolne‚ÄĚ, obecnie dysponują jeszcze mniejszymi ‚Äěmocami przerobowymi‚ÄĚ (m.in. okrojoną liczbą pracownik√≥w biurowych), co w świetle zaistniałych okoliczności jest zupełnie zrozumiałe. Zanim powr√≥cą na normalne tory, zapewne wiele wody w Wiśle upłynie‚Ķ Zasadniczym problemem jest jednak to, że wydając wyrok sąd bierze pod uwagę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy.

Co to oznacza? Ot√≥ż, w momencie orzekania COVID-19 będzie prawdopodobnie (miejmy nadzieję!) jedynie wspomnieniem ‚Äď co będzie oznaczało, że w dacie zamknięcia rozprawy nie będzie istnieć owa ‚Äěnadzwyczajna zmiana stosunk√≥w‚ÄĚ, zatem roszczenie może zostać oddalone. Takie ryzyko powstaje w szczeg√≥lności przy umowach o charakterze ciągłym, np. przy umowach najmu. Nie traćmy jednak nadziei, zawsze istnieje możliwość zabezpieczenia roszczenia na czas trwania procesu, jednakże jest to materiał na osobny artykuł.

Zatem zamiast wkraczać na drogę postępowania sądowego, przekonaj swojego partnera biznesowego, że w jego interesie leży porozumienie się z Tobą w myśl zasady:

‚ÄěSZANUJ KONTRAHENTA SWEGO, BO MOŻESZ MIEĆ GORSZEGO, ALBO TEŻ ‚Ķ NIE MIEĆ ŻADNEGO‚ÄĚ.

Patrycja Olejnik
Członek OIRP w Warszawie (ukończona aplikacja radcowska)